อุปสรรคการจัดการปัญหาสิ่งแวดล้อมและภัยพิบัติในประเทศไทย

อุปสรรคการจัดการปัญหาสิ่งแวดล้อมและภัยพิบัติในประเทศไทย

.

การจัดการปัญหาภัยพิบัติในไทยมีหลายข้อจำกัดในการจัดการเสมอ สืบเนื่องจากปัญหาความซ้อนทับของระบบราชการที่มองทุกปัญหาสิ่งแวดล้อมแค่ผลลัพธ์ของมันที่ปลายทาง แต่ขาดการแก้ไขปัญหาเชิงโครงสร้างอย่างเป็นระบบ ทำให้สร้างวัฏจักรการแก้ไขแบบวนลูป และสิ้นเปลืองงบประมาณโดยใช่เหตุ

.

ปัญหาฝุ่น PM 2.5 ในภาคเหนือตอนบน

.

การเกิดขึ้นของปัญหาฝุ่น PM2.5 ถูกมองเป็นแค่ภัยธรรมชาติที่มาตามฤดูกาล เลยทำให้มีการจัดตั้งคณะกรรมการแก้ไขปัญหามลพิษ และมอบหมายอำนาจส่วนใหญ่ให้กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย โดยขาดการมีส่วนร่วมอย่างทั่วถึงของกระทรวงเกษตร กระทรวงพาณิชย์ ทั้ง ๆ ที่ปัญหาส่วนใหญ่มีรากฐานมาจากการเผาข้าวโพดในไทยและประเทศเพื่อนบ้าน ซึ่งมีรากฐานมาจากโครงสร้างทางสังคมด้านเกษตรกรรมดั้งเดิมที่เน้นการเผาเพื่อลดต้นทุนและความรวดเร็ว

.

หน่วยงานที่ควรได้รับงบและอำนาจมากขึ้น

• กระทรวงเกษตร : กรมส่งเสริมการเกษตร และกรมวิชาการเกษตร

• กระทรวงพาณิชย์ : กรมการค้าต่างประเทศ

• กระทรวงการต่างประเทศ : กรมความร่วมมือระหว่างประเทศ

• กระทรวงอุตสาหกรรม : สำนักงานคณะกรรมการอ้อยและน้ำตาล

• องค์การปกครองส่วนท้องถิ่น : เทศบาลนครและ อบจ. ในจังหวัดที่ได้รับผลกระทบ

ปัญหาน้ำท่วมและอุทกภัยซ้ำซาก

.

การจัดการภัยแล้งและน้ำท่วมในประเทศไทยมีรากฐานมาจากโครงสร้างเมืองที่ไร้ระเบียบที่ถูกบิดเบือน ทั้งการขยายตัวของเมืองที่ไร้ทิศทาง รวมถึงการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่ทำให้ฝนตกชุกและรุนแรงขึ้น แต่ระบบในปัจจุบันมักมองน้ำท่วมเป็นเพียง "วิกฤตเฉพาะหน้า" ที่เกิดขึ้นแล้วก็จบไป อำนาจและงบประมาณส่วนใหญ่จึงถูกมอบหมายให้กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย (ปภ.) ซึ่งขับเคลื่อนผ่านกลไกการประกาศเขตพื้นที่ประสบภัยพิบัติเพื่อเน้นการแจกจ่ายสิ่งของและชดเชยเยียวยาหลังเกิดเหตุ

.

โครงสร้างนี้ทำให้ขาดการบูรณาการข้อมูลน้ำและผังเมืองร่วมกับหน่วยงานเชิงยุทธศาสตร์ตั้งแต่ต้นน้ำ ทำให้นโยบายการจัดการน้ำของประเทศแยกส่วนและไม่สามารถแก้ไขปัญหาที่ต้นตอทางกายภาพได้ ปัญหาน้ำท่วมจึงวนลูปและสิ้นเปลืองงบประมาณไปกับการบรรเทาทุกข์ซ้ำ ๆ ทุกปี

.

หน่วยงานที่ควรได้รับงบและอำนาจมากขึ้น

• สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ (สทนช.)

• กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม

• สถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำ (สสน.)

• สำนักงานพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศ (GISTDA)

• กระทรวงมหาดไทย : กรมโยธาธิการและผังเมือง เพื่อให้มีอำนาจเด็ดขาดในการบังคับใช้และปรับปรุงผังเมือง รวมถึงการกำหนดพื้นที่ทางน้ำไหล ห้ามสิ่งปลูกสร้างรุกล้ำอย่างจริงจัง

• องค์การปกครองส่วนท้องถิ่น : เทศบาลนครและองค์การบริหารส่วนตำบล (อบต.)

ปัญหาไฟป่าและหมอกควัน

.

รากเหง้าของปัญหาไฟป่าในไทยผูกติดอยู่กับโครงสร้างทางสังคม–เศรษฐกิจของชุมชนในผืนป่า และความเหลื่อมล้ำในการถือครองที่ดิน ชาวบ้านและเกษตรกรรายย่อยยังขาดแคลนเครื่องมือในการจัดการเชื้อเพลิง จึงจำเป็นต้องใช้ไฟเพื่อการเก็บหาของป่าและเตรียมพื้นที่ทำกิน เนื่องจากเป็นวิธีที่ประหยัดต้นทุนและรวดเร็วที่สุด

.

แต่ปัจจุบันภาครัฐกลับมองไฟป่าเป็นเรื่องของ "การกระทำความผิดทางกฎหมาย" และเป็นภัยพิบัติที่ต้องส่งกำลังไปควบคุมเมื่อเกิดการลุกไหม้แล้ว โดยมอบอำนาจบัญชาการเหตุการณ์หลักให้ ปภ. ซึ่งใช้โครงสร้างสั่งการรวมศูนย์จากส่วนกลาง ทำให้เน้นเพียงการส่งเจ้าหน้าที่และอุปกรณ์เข้าไปดับไฟที่ปลายเหตุ

.

โครงสร้างการรวมศูนย์นี้บดบังการสร้างความร่วมมือและการกระจายอำนาจสู่ท้องถิ่น อีกทั้งยังมองข้ามเงื่อนไขทางวิถีชีวิต ส่งผลให้ไม่สามารถสร้างแนวร่วมในการเฝ้าระวังและจัดการเชื้อเพลิงอย่างยั่งยืนได้ ปัญหาไฟป่าจึงเกิดขึ้นซ้ำเดิมตามฤดูกาล

.

หน่วยงานที่ควรได้รับงบและอำนาจมากขึ้น

• กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

• กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช

• กรมป่าไม้ (การจัดการสิทธิที่ดินทำกิน)

• กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

• กรมพัฒนาที่ดิน

• สำนักงานการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม (ส.ป.ก.)

• องค์การปกครองส่วนท้องถิ่น : องค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) และองค์การบริหารส่วนตำบล (อบต.)

ปัญหาของระบบราชการในภาพรวม

.

การแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมในไทยอยู่ภายใต้ผลกระทบของพระราชบัญญัติป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยแห่งชาติ พ.ศ. 2550 และพระราชกฤษฎีกาว่าด้วยการบริหารเชิงพื้นที่แบบบูรณาการ ซึ่งถึงแม้จะมีหลักการในการกระจายอำนาจเชิงหน้าที่และงบประมาณ แต่กลับมุ่งเน้นไปที่หน่วยงานส่วนภูมิภาคและ ปภ. ซึ่งได้รับบทบาทและงบประมาณเกินครึ่ง ทำให้ไม่สามารถแก้ไขปัญหาแบบบูรณาการทั้งระบบได้

.

แนวทางการแก้ไขปัญหา

ปรับแนวทางการใช้พระราชกฤษฎีกาใหม่ ให้มีการแบ่งงบไปที่หน่วยงานต้นน้ำและกลางน้ำมากขึ้น มากกว่าโฟกัสไปที่การแก้ไขปัญหาปลายทางอย่างเดียว

จัดระเบียบอำนาจหน้าที่ และเพิ่มอำนาจหน่วยงานระดับกำกับดูแล ให้มีอำนาจในการกำหนดยุทธศาสตร์ พร้อมทั้งจัดสรรงบประมาณ และกำหนดอำนาจหน้าที่ของแต่ละองค์กรในประเด็นนั้น

ตรวจแผนภูมิการสั่งการอีกรอบว่า งบประมาณ ทรัพยากรบุคคล อำนาจหน้าที่ และกฎหมายที่ให้อำนาจนั้น สอดคล้องกันตรงประเด็นหรือไม่

เรื่อง: อับดุลลาย ดัฟเฟ